Na całość zespołu cmentarnego w Łomży składają się: teren cmentarza rzymsko-katolickiego oraz byłych cmentarzy ewangelicko-augsburskiego i prawosławnego. Nekropolia należy do najstarszych i najcenniejszych tego typu zabytków w Polsce.

Okres jego powstanie datuje się na rok 1801, a jego założycielem była „Ordnungs Komission”, której zadaniem było zbadanie stanu administracyjno-gospodarczego miast i m.in. uporządkowanie sprawy cmentarzy.

Najstarsza część cmentarza rzymsko-katolickiego znajduje się po prawej stronie od głównego wejścia. Można tam odnaleźć najstarsze ceglane nagrobki – Seweryna Bończy – Skarżyskiego z 1814 r i Antoniego Jegierskiego z 1822 r. oraz inne zarośnięte i uszkodzone z połowy XIX w.

Jak już zaznaczyłem cmentarz ewangelicki istniał od 1801 r., a nadany został darowizną i decyzją Rządu Pruskiego z tegoż roku, pomimo że gmina ewangelicko-augsburska była nieliczna. Cmentarz początkowo był otoczony parkanem, ale w 1831 r. wojska rosyjskie rozegrały go i zużyły na baterie i okopy. W 1844 r. cmentarz obmurowano od północy i południa i wzniesiono kaplicę cmentarną. Stronę wschodnią zamykał mur cmentarza katolickiego, zachodnią – prawosławnego. W 1879 r. wzniesiono neoromańską bramę główną. Liczba zmarłych ewangelików ciągle się zmniejszała. Po 1945 r. w ogóle nie było osób tego wyznania na terenie miasta. W 1977 r. cmentarz ewangelicki przejęła gospodarka komunalna.

Cmentarz prawosławny został założony prawdopodobnie około 1834 roku wraz z powstaniem cerkwi prawosławnej. Najwcześniejsza wzmianka o nim pochodzi z 1839 roku. Obejmował tereny położone na południe od istniejących już cmentarzy katolickiego i ewangelickiego.

Na Starym Cmentarzu łomżyńskim znajduje się ponad 560 zabytkowych nagrobków zróżnicowanych pod względem stylowym, artystycznym i materiałowym. Zachowały się grobowce i nagrobki w stylu klasycystycznym, neoklasycystycznym, neogotyckim, eklektycznym, niektóre z elementami neorenesansowymi. Nagrobki zabytkowe pod względem architektonicznym tworzą piękne pod względem artystycznym kompozycje. Przedstawiają urny żałobne, złamane kolumny, kapliczki z Madonną, figurki dziecięce, rzeźby w blasze. Jest również cały szereg krzyży i ogrodzeń żelaznych. Grobowce i nagrobki wykonywane były przeważnie z kamienia, piaskowca, granitu, czasami z żelaza i blachy oraz wyjątkowo z marmuru. Wykonawcami byli kamieniarze oraz znane firmy kamieniarsko-rzeźbiarskie z Łomży i Warszawy. Te piękne zabytki cmentarne w większości są zniszczone i wymagają konserwacji. W związku z tym w narożniku północno – zachodnim cmentarza komunalnego (dawniej prawosławnego) w 1978 r. utworzono niewielkie lapidarium, w którym zgromadzono fragmenty ogrodzeń żeliwnych, 32 nagrobki i krzyże, secesyjną kaplicę grobową.

Na cmentarzu spoczywają ludzie bardzo zasłużeni i to nie tylko dla miasta, np. Jakub Waga (1800-1872) – botanik, autor „Flory Polskiej”; Feliks Bernatowicz (1786-1836) – pisarz, autor powieści „Pojata, córka Lezdejki”; Alfons Będziński (zm. 1855) – lekarz weterynarii, archeolog i badacz Mazowsza oraz wielu urzędników, adwokatów, biskupów i księży, kupców i rzemieślników, żołnierzy i bohaterów narodowych ofiary I i II wojny światowej i walk bratobójczych po 1945 r. Pochowani są także ludzi prości i skromni, nieznani nikomu, należący w przeszłości do łomżyńskiej społeczności.

Co roku w Dniu Wszystkich Świętych organizowana jest Kwesta na rzecz cmentarza Łomżyńskiego. Zebrane pieniądze przeznaczane są na renowację zabytkowych nagrobków i ogólnego poprawiania stanu cmentarza.

Wydany został również album „Z kształtów cienia – dwieście lat Łomżyńskiego cmentarza”, w którym obok fotografii przedstawiających piękno Łomżyńskiej nekropolii, zamieszczone zostały również opinie znanych Polaków o tym wspaniałym zabytkowym pomniku. Przytoczmy kilka z nich:


„Cmentarz Parafialno- Komunalny w Łomży, choć nie kryje prochów wielkich tego świata, zdumiewa tak niezwykłą rangą wartości artystycznych, że należy postawić go niezbyt daleko za powązkowskimi i paryskimi”

– prof. Jerzy Gongom


„Łomża to piękne miasto, z bardzo bogatą tradycją, a wśród wielu zabytków jest ten unikalny, porównywalny z warszawskimi Powązkami cmentarz. A że otoczony jest troską, to gwarancja że to co najpiękniejsze i najwartościowsze w naszej historii – przetrwa. Ratujmy łomżyńskie zabytki cmentarne!”

– Jolanta Kwaśniewska


„Proszę was bardzo, żebyście nie zapominali o naszej nekropolii, o tym, że leżą tam nasi dziadowie i nasze babcie, właściwie cała nasza Łomża. Na tym cmentarzu wypisana jest cała nasza historia. Pamiętajcie o tym.”

- Hanka Bielicka


Poza nielicznymi wyjątkami nie chowa się już na nim zmarłych. Przed kilku laty w Łomży, w południowej części miasta otwarto nowy cmentarz, lecz to właśnie ten „Stary” pozostaje naszym największym skarbem i przypomina nam o upływie czasu i o pokorze wobec rzeczy doczesnych, napisem widniejącym obok jednej z bram wejściowych:


„Tu się kończy wielkość świata, trudów doczesnych zapłata”.




Źródło: "Koncepcja szlaków turystycznych w okolicach Łomży", Kowalik Krzysztof, Olsztyn, 2009

~ © E. K. Kowalik 2012 ~
kkowalik.art.plfotoaurinko.com